Vidovdanska “predrasuda rodne grude”

Na Vidovdan  2018. godine emisija  petogodišnjih obveznica Republike Srpske uvrštena je na Bečku  berzu. Ova emisija je jedinstven  događaj. Prvi put u istoriji Bosne i Hercegovine  jedan njen  entitet prodaje  obveznice, zadužuje se na stranoj berzi – do Vidovdana  sve emisije Srpske su bile na BLSE (Banjalučka berza).

Srpska je emitovala 200 miliona evra, a otkupljeno je 168 miliona evra i to po kamatnoj stopi  od 4,75%. Čini se da u prospektu  emisije (Terms and Conditions) stoji da  Srpska ne može  otkupiti obveznice prije roka  dospjeća (čl. 5 st. 2 )? Dakle, Srpska će pet godina plaćati na pozajmljeni iznos tj.  na ostatak duga kamatnu stopu od 4,75% godišnje,  pri čemu  se obveznice amortizuje  polugodišnje – svakih šest mjeseci se otplaćuje jedan dio glavnice/duga i kamata na ostatak duga (polugodišnji anuiteti).

Mediji su nas prvo obavjestili (7.6.2018.g.) da će biti izvršena emisija na Bečkoj berzi, a Ministarstvo  finansija Srpske (MinFin) je  poručilo da neće prihvatiti kamatnu stopu višu od 5%. Emisija je započela 21.6.2018.g. ,a potom su srpske obveznice na Vidovdan osvanule  na Bečkoj berzi,  a MinFin  je obavjestilo javnost o uspješno obavljenoj  emisiji. Pojedini mediji su prenijeli informaciju da i Federacija Bosne i Hercegovine po uzoru na Srpsku razmišlja o emisiji obveznica na stranim berzama i  tu se priča o bečkoj emisiji  završava,  iako sa aspekta ekonomsko-bankarske struke stručna rasprava na ovu temu nikada nije ni počela.

Ipak, jedan savjesni ekonomista krajem maja 2018. godine (kada su se pojavile prve informacije o izlasku Srpske na ino berze) upozorava da  će “biti nešto viša kamatna stopa” na stranom u odnosu na domaće finansijsko tržište.

Iako je  bečka  emisija srpskom i bh javnom mnjenju predstavljena kao veliki  uspijeh tj. kao međunarodna finansijsko-investiciona afirmacija Srpske, ja smatram  da se radi o  kolosalnom porazu srpskih finansija (vidjeti grafikon i tabelu) koji se vrlo jednostavno mogao izbjeći, da se zaobišla Bečka berza ili  bilo koja druga ino berza i da se Srpska zadužila na Banjalučkoj berzi.

Veličina poraza je i u tome što ga domaća ekonomska struka i investiciono bankarstvo od Vidovdana 2018. nisu identifikovali,  opisali i  objasnili,  a od emisije je prošlo osam ipo mjeseci. Od 7.juna 2018.g. do 21.juna 2018.g., za dvije sedmice niko nije doveo u pitanje stav MinFin da se  neće  prihvatiti kamatna stopa iznad 5%, iako je i kamatna stopa koja je ispod 5% ogromna.

Bečka emisija izvršena po kamatnoj stopi od 4,75% i sa polugodišnjim obračunom anuiteta će kreirati budžetske troškove od oko 22,7 miliona evra. Prosječna stopa prinosa do dospjeća (ili jednostavnije, ali manje precizno, kamatna stopa) po kojoj je Srpska emitovala obveznice  u Banjaluci, na BLSE, je bila 3,78%. Da se po toj kamatnoj stopi Srpska zadužila, troškovi kamate bi u  odnosu na bečku emisiju bili niži za oko 4,8  miliona evra (vidjeti tabelu). Zadnja emisija petogodišnjih  obveznica Srpske na BLSE u 2018.g.  je izvršena krajem januara 2018. g. po kamatnoj stopi (stopi prinosa do dospjeća) od 2,89%.  Da je Srpska ponovila ovaj prinos na bečku emisiju bi za 5 godina platila  oko 9 miliona evra kamate manje.

U  februaru i martu 2019. godine stopa prinosa/kamatna stopa na petogodišnje obveznice Srpske emitovane na BLSE je  bila još niža od 2,89% (2,45% i 2,2%), ali MinFin tu informaciju nije moglo imati tokom 2018. godine.

Okvirni troškovi kamata na glavnicu od 168 miliona evra  i različitom stopom prinosa do dospjeća (kamatnom stopom)

Izvor: Ibid.

Zašto je na Bečkoj berzi u odnosu na Banjalučku berzu  razlika  u kamatnoj stopi na dug Srpske tako visoka, skoro 2 procentna  poena (4,75%-2,89%)? Emisija u Beču (200 mil. evra) jeste bila velika, ali veličina emisije ne određuje kamatnu stopu.

Postoji jedan motiv, jedna pojava,  koja obuhvata većinu razloga zbog kojih je nastala ova razlika, a to je home bias (hom bajas), predrasuda domaćeg tržišta  ili u slobodnom prevodu “predrasuda rodne grude” ili “sklonost ka rodnoj grudi”. Pojam home bias se u užem smislu odnosi na preferiranje kupovine domaćih akcija i domaćih proizvoda (od strane domaćih investitora/kupaca), a ja ga u ovom tekstu koristim u širem smislu, kao sklonost kupovini domaćih obveznica od strane domaćih investitora.

Kada bh stanovnik/rezident, npr. banka koja ima sjedište u Banjaluci, kupuje obveznice Srpske u investiciju se ulazi sa poslovnim motivima, ali ponekad i sa emocijama, velikim stepenom subjektivnosti i  sa pristrasnim stavom. Srpski investicioni bankari znaju ljude iz MinFin, budžet Srpske drži depozite kod banaka, banke kontroliše agencija za bankarstvo i određuje im uslove poslovanja, a resorno ministarstvo agencije je MinFin. Vlada odnosno MinFin predlaže skupštini zakon o bankama. Srpski bankar i srpski ministar žive u istoj zemlji/istom gradu i posjećuju iste konferencije i restorane. Nisu ovo  sve  vrste odnosa koje se formiraju između MinFin i srpskog/bh investitora,  ali su dovoljni “da bi se finansijski krug  zatvorio” i shvatio razlog ” sklonosti ka rodnoj grudi”, koja često vodi ka nižoj kamatnoj stopi na javni dug od one koja se formira na ino finansijskom tržištu (postoji i jedan najbitniji stručno-tehnički  razlog velike domaće tražnje za srpskim obveznicama, ali to nije tema ovoga teksta).

Home bias/”sklonost ka rodnoj grudi” nisu izmislili Srbi ni Austrijanci, ona postoji i u SAD, Njemačkoj, Rusiji, Kini … jer potkošulja je na svakom kontinentu i u svakoj zemlji  uvijek bliža od košulje.

“Sklonost ka rodnoj grudi” u  odnosu na Srpsku ne postoji kod bečkih investitora/banaka, makar austrijske banke bile akcionari/vlasnici banaka u BiH. Kada strani investitori određuju koliko žele da zarade na kreditiranju Srpske oni se vode pretežno profitno/investicionim, a ne subjektivnim razlozima. Oni polaze od kreditnog rejtinga BiH, koji je špekulativnog, a ne investicionog karaktera. Austrijska banke/strani investitori generalno su objektivnije od srpskih u procijeni rizika finansiranja srpskog budžeta.  Kreditni rejting prije svega određuje koja će biti cijena  kapitala za Srpsku u Beču, jer  su u njegovoj ocijeni sadržani svi makropodaci o BiH  … BDP per capita, javni dug, stopa nezaposlenosti, spoljnotrgovinski saldo itd. Veći rizik, veća zahtjevana kamatna stopa.

Austrijanac/stranac ne doživljava Srpsku kao rodnu grudu.

Kolege iz MinFin su sigurno znale i prije Vidovdana da će bečka emisija biti u finansijskom  smislu poraz. Jedan od razloga  zbog kojih su na nju pristali je možda bila želja da se izvrši diverzifikacija izvora finansiranja budžeta Srpske. Pored MMF-a, Svjetske banke, EBRD i domaćih investitora sa BLSE,  MinFin je htjelo da ima otvorena vrata i u Beču. Vrata su otvorena, ali je cijena dodatne diverzifikacije finansiranja Srpske  bila vrlo skupa.

Ja sam ovaj tekst mogao napisati i tokom septembra 2018. godine kada je Bife otvoren,  dakle uoči oktobarskih političkih izbora. Ali, koncept Bife-a je da ne pomaže i da ne odmaže  ni “jednim” ni “drugim”, već da daje analize i prijedloge za bolji bh ekonomski sistem. Izbori su prošli, na izborni rezultat se iz današnje perspektive ne može uticati i vrijeme je da se pogleda kamatnoj istini u oči,  da bi se događaji ove vrste, vidovdanske Pirove pobjede, pokušali izbjeći u budućnosti.

Bečka emisija je prije svega poraz srpske ekonomsko-bankarske struke, a ne poraz ove ili one političke grupacije. Srpski ekonomisti i bankari su imali najmanje dvije sedmice (7.6.2018-21.6.2018.) da  dignu svoj glas  i ubjede MinFin i Vladu Srpske da ne ide na bečku, pored žive Banjalučke berze.

Glas nije dignut, a nisam ga digao ni ja usljed mješavine neinformisanosti i inertnosti, ali i zbog nedostatka “prozora u svijet” tj. nepostojanja Bife-a u junu 2018.

Bečkom  emisijom je  uspostavljena referentna kamatna stopa na zaduživanje Srpske na ino berzama. Ona će uticati na svako buduće zaduživanje Srpske u inostranstvu.

Za ljubitelje finansijske matematike sam pripremio  simulaciju zaduživanja Srpske na tržištu petogodišnjih obveznica sa polugodišnjim anuitetima, kako bi mogli provjeriti gore predstavljene brojke i  slova. Ko god želi može provjeriti  koliko bi Srpska uštedila da je emitovala 168 miliona evra po kamatnim stopama od 2,45% i 2,2% po kojima se srpski budžet zadužio u februaru i martu 2019. godine na BLSE, u rodnoj grudi, u Banjaluci, u Srpskoj, u Bosni i Hercegovini.

Dragan S. Jović*

*Izneseni stavovi, ideje, zaključci, preporuke, analize i mišljenja pripadaju autoru i ne predstavljaju na bilo koji način stavove, ideje, zaključke, preporuke, analize i mišljenja ustanove  u kojoj autor radi. Analize finansijskog/bankarskog tržišta i/ili pojedinačnih hartija od vrijednosti (akcija, trezorskih zapisa, obveznica) nisu prijedlog za kupovinu ili prodaju hartija od vrijednosti. Analize ove vrste su  lični stavovi autora, a ne bilo kakva vrsta investicionog savjeta.

error