Javnost rada javnog sektora

Javni dug je jedna od najznačajnijih  makrovarijabli, pored stope nezaposlenosti, inflacije, salda  tekućeg računa i BDP-a (stope rasta  i per capita). Ako država duguje  rezidentima (stanovnicima zemlje) govorimo o unutrašnjem dugu.  Dug prema stranicima (nerezidentima) je spoljni dug.  Zbir spoljnog i unutrašnjeg duga daje ukupni dug.

Odnos između  javnog duga i BDP-a je mjera zaduženosti javnog sektora. Metodologija određivanja sadržaja javnog duga može varirati od  zemlje do zemlje, ali ipak se udjel javnog duga u BDP-u koristi za upoređivanje stepena  zaduženosti država. U svrhu kreiranja EU, određeni su tzv. kriteriji konvergencije među kojima je i javni dug do 60%  BDP-a (Sporazum o EU, Mastriht, 1992.godine).

Kao i ogromna  većina  brojki u ekonomiji i ovo je “granica” koja ne određuje  zdravu ili bolesnu ekonomiju sa  aspekta javnog duga, ali ipak je  neka vrsta granice.

Ovaj tekst je posvećen  javnom dugu bh entiteta, a ne države Bosne i  Hercegovine.

Ukupni dug Republike Srpske je zbir budžetskog duga (Republika Srpska) i dugova opština, javnih preduzeća, fondova socijalne zaštite i Investiciono-Razvojne banke Republike Srpske. Kao elementi ukupnog duga  Federacije Bosne i  Hercegovine se  pored gore pobrojanih  navode i  “dug ostalih  korisnika” kao i dugovi kantona. Dug fondova  socijalne  zaštite se u informaciji  o  javnom  dugu Federacije Bosne i  Hercegovine eksplicitno  ne pominje.

Predstavljene strukture javnog duga  su vrlo grube i  neprecizne,  a navodim ih samo  da se stekne predstava o sadržaju javnih dugova entiteta i  mogućnosti njihovog poređenja.

Razlika između javnog duga Republike Srpske i   Federacije Bosne  i Hercegovine je  ogromna uprkos značajnom padu srpskog javnog duga  od 2015. godine (vidjeti grafikon).  Ona je skoro 20 procentnih poena. Srpska  duguje oko 50% BDP-a,  a Federacija BiH oko 30% BDP-a. Velika razlika u  zaduženosti dviju  društveno-političkih  zajednica unutar iste države,  sa istim indirektnim porezima i istom monetarnom politikom je i povod za razmišljanje o uzroku ove  razlike. Različita privredna struktura, različiti ekonomski modeli ili nešto treće?

U pogledu javnog duga između  entiteta postoji još jedna bitna  razlika, a  tiče se učestalosti informisanja javnosti o javnom  dugu. Banke koje su  kupile emisije javnog duga entiteta imaju informaciju  o  veličini svojih potraživanja prema entitetima na dnevnom, odnosno na mjesečnom nivou.  Republika Srpska godišnje objavljuje “Informaciju  javnom dugu”. A Federacija Bosne i  Hercegovine i kvartalno i godišnje.  Učestalije publikovanje informacija  o javnom dugu povećava transparentnost i odgovornost  u trošenju  javnih sredstava. Ovo je jedan lijep primjer  otvorenog poslovanja na koji bi se Republika  Srpska trebala ugledati, jer joj može pomoći da brže smanji javni dug  ili da ga barem  drži pod kontrolom, a da uzajmljena sredstva koristi efikasnije.

Oči i uši javnosti motivišu na bolje ekonomisanje javnim sredstvima.

Od boljeg uvijek treba učiti , a u pogledu upravljanja javnim dugom, sa aspekta  njegove visine, ali i učestalosti publikovanja podataka Federacija Bosne i Hercegovine  može poslužiti  kao uzor Srpskoj.

Posljednji javni podatak o visini javnog  duga u Srpskoj je za 2017.godinu, a za Federaciju Bosne i  Hercegovine za 2018.godinu.  Po ovim podacima Srpska duguje 4,96 miljardi KM , a Federacija Bosne i  Hercegovine 5,4 milijarde KM. To je izuzetno mala razlika u visini ukupnog duga između entiteta koji imaju omjer BDP-a  2:1 u  korist  Federacije  Bosne i  Hercegovine.

Prvi korak ka izgradnji bolje  strategije upravljanja javnim dugom u Srpskoj bi trebalo biti kvartalno,  a  možda čak  i mjesečno publikovanje podataka o javnom dugu kao i  proučavanje ekonomskog modela Federacije Bosne i Hercegovine.

U recesiji (koja  dolazi) za  zemlje poput  BiH vjerovatnoća stradanja je proporcionalna visini javnog duga.

Dragan S. Jović*

*Izneseni stavovi, ideje, zaključci, preporuke, analize i mišljenja pripadaju autoru i ne predstavljaju na bilo koji način stavove, ideje, zaključke, preporuke, analize i mišljenja ustanove  u kojoj autor radi. Analize finansijskog/bankarskog tržišta i/ili pojedinačnih hartija od vrijednosti (akcija, trezorskih zapisa, obveznica) nisu prijedlog za kupovinu ili prodaju hartija od vrijednosti. Analize ove vrste su  lični stavovi autora, a ne bilo kakva vrsta investicionog savjeta.

 

error