Srpski kvazi novac u neobranom grožđu

Od 2011.g. Republika Srpska emituje direktno obveznice  i trezorske zapise na Banjalučkoj berzi (BLSE), ranije su na BLSE uvrštene emisije vezane za ratni period (1992.g-1995.g.), a najkasnije  od  2009.g.  Republika Srpska ima svoj novac.

Radi se o kvazi novcu ili o takozvanom novcu,  jer on tada nije imao,  a nema ni sada, sve funkcije koje novac mora  imati,  da bi po ekonomskoj teoriji mogao biti proglašen za novac u punom smislu te riječi.

Republika Srpska je namjeravala da što prije izmiri obaveze po dijelu javnog duga koji se odnosio na period ratnih dejstava, ali  nije imala dovoljno javnih prihoda da to učini  i našla se  u neobranom grožđu!?

Problem je “riješen” tako što je  Vlada  Republike Srpske (VRS) jednim pravnim aktom (Uredba  o izmirenju poreskih obaveza putem obveznica  Republike Srpske/Uredba)  pretvorila neke od obveznica Republike Srpske u  kvazi novac.

Uredba se odnosi na obveznice Republike Srpske emitovane za izmirenje obaveza po unutrašnjem dugu, odnosno opštih obaveza i materijalne i nematerijalne štete nastale u periodu ratnih dejstava i na poreske obaveze nastale do 31.12.2007.g. (čija je naplata u nadležnosti Srpske).

Kako je VRS  odlučila da se kao sredstvo plaćanja poreskih obaveza pored konvertibilne marake  mogu koristiti i obveznice koje emituje Republika Srpska,  ovim obveznicama je dat status kvazi novca.

VRS  je otišla i nekoliko milja dalje.

Uredbom  je normirala/ozakonila pravo vlasnika obveznica da poreski dug izmiri po nominalnoj vrijednosti obveznice, bez obzira na njenu tržišnu cijenu i/ili na cijenu po kojoj  je obveznica kupljena na BLSE.

Prostim jezikom kazano, ako su obveznice čija je nominalna vrijednost 1 KM kupljene za npr. 0,6 KM, one se mogu iskoristiti za vraćanje poreskog duga od jedne konvertibilne  marke, u skladu sa  Uredbom. 

Ista Uredba sa određenim izmjenama (?) je ponovo donesena 2012.g. i VRS i dalje afirmiše obveznice kao kvazi novac za izmirenje poreskih obaveza.

Npr. sa 600.000 KM može se izmiriti poreski dug od 1.000.000 KM i  zato je ta ista Uredba (crvena tačka na grafikonu)   možda indirektno doprinjela i održavanju tražnje za obveznicama/javnim dugom Srpske? 

Bez obzira da li je ovako veliko umanjenje/diskont poreskog duga Vladi Republike Srpske trebalo samo zbog  povećanja tražnje za javnim dugom i  radi redovnog finansiranja budžetske potrošnje i/ili možda i zbog opravdanog i zakonitog pomaganja određenim ekonomskim sektorima/društvenim grupama, VRS je na ovaj način definitivno de jure stvorila srpski kvazi novac, koji nije zakonito, ali ni nezakonito sredstvo plaćanja!

Javnost, struka i puk su se bavili dilemom da li je Uredba nekoga diskriminisala, a nekome pogodovala i upravo to ustavno-pravno pitanje je zasjenilo ekonomski fakat da je Srpska kroz  ovakvo povezivanje obveznica i poreskog duga stvorila svoj kvazi novac, tj. svoju kvazi valutu.

Srpskom obveznicom se (po sili Uredbe) može izmiriti samo javni/poreski dug prema Srpskoj, niti jedan drugi javni dug i niti jedan drugi privatni dug (osim ako povjerilac na to ne pristane) – zato uz ovu vrstu novca ide pridjev kvazi/takozvani.

Indeks obveznica Republike Srpske, 2011 – 2013.g. 

Izvor: BLSE  (Obradio, Dragan Jović, Bife.ba).

Stvaranje i izdavanje srpskog kvazi novca uporedo sa konveribilnom markom kao zakonitim sredstvom plaćanja je započelo sa razvojem srpskog tržišta javnog duga i ta vrsta kvazi novca još uvijek terijski postoji (za poreske obaveze nastale sa 31.12.2007.g., čija je naplata u nadležnosti Republike Srpske)  mada tu ekonomsku činjenicu malo ko primjećuje, a  niko ne prihvata. 

Živimo u vremenu u kojem se ekonomska aktivnost rapidno smanjuje,  krediti banaka više ne rastu, a depoziti padaju, te nije zgoreg podsjetiti se ekonomske politike koja je započeta prije 11 godina,  u vremenu simbioze neobranog grožđa i srpskog kvazi novca.

Da li će neka količina robe biti prodata/kupljena zavisi, između ostaloga, i od toga da li postoji dovoljno  novac na nivou makroekonomskog sistema za njenu  kupovinu.

To je osnovni mehanizam funkcionisanja privrede u kojoj se roba razmjenjuje za novac, a ne za robu.

Dragan S. Jović*

*Izneseni stavovi, ideje, zaključci, preporuke, analize i mišljenja pripadaju autoru i ne predstavljaju na bilo koji način stavove, ideje, zaključke, preporuke, analize i mišljenja ustanove u kojoj autor radi. Analize finansijskog/bankarskog tržišta i/ili pojedinačnih hartija od vrijednosti (akcija, trezorskih zapisa, obveznica) nisu prijedlog za kupovinu ili prodaju hartija od vrijednosti. Analize ove vrste su lični stavovi autora, a ne bilo kakva vrsta investicionog savjeta.