Indeks straha

Psiholozi i psihijatri smatraju da je majka svih čovjekovih strahova  strah od  smrti, jer je smrt, ne samo za ateiste, početak beskrajnog ništavila i  trijumf materije nad duhom i  dušom.

Opšte je i mišljenje da sa onim čovjekom koji se ničega ne boji nešto, u mentalnom smislu, nije u redu i da on sa aspekta normalnog doživljaja osjećanja straha ekstremno odstupa od ogromne većine.

Kako se u ekonomiji mjeri da li su i u kojoj mjeri ljudi, ili u užem smislu investitori kao društvena grupa, uplašeni?

Amerikanci su preduzimljiv i izumima i  novotarijama sklona nacija.

Jedan od njihovovih izuma je tzv. indeks straha koji statistički prati Čikaška berza (vidjeti grafikon).  

Indeks straha je jedan običan indeks koji prati očekivanu volatilnost (varijabilitet/promjenljivost) put i kol opcije na indeks S&P 500 (Standard and Poor 500) u narednih 30 dana.

Put opcija na akcije daje pravo njenom kupcu/vlasniku  da proda akcije po unaprjed ugovorenoj cijeni, pri čemu ne postoji njegova obaveza da proda, ako ne želi. 

Kol opcija na akcije daje pravo njenom kupcu/vlasniku da kupi akcije po unaprjed ugovorenoj cijeni, pri čemu ne postoji njegova obaveza da kupi, ako ne želi. 

Indeks S&P 500 je vodeći američki indeks akcije u koji ulazi 500 akcija prvoklasnih američkih preduzeća. 

VIX indeks

Izvor: CBOE.

Visoka vrijednost VIX indeksa znači da su  vrijednosti put/kol opcija (prava  da se prodaju/kupe akcije iz S&P 500) izuzetno visoke jer su uslovi na tržištu nepredvidivi pa se investitori štite od rizika kupujući opcije,  što povećava njihovu cijenu, a samim tim i vrijednost VIX-a.

Zato se veća vrijednost VIX-a tumači kao postojanje  većeg straha investitora u pogledu budućeg stanja ekonomije. 

Manjak koncenzusa među investitorima o budućim cijenama akcija, utiče na kolebanje vrijednosti put opcije, a velika volatilnost u vrijednosti put opcije se pretače u visoke vrijednosti VIX-a što se tumači kao strah od budućih ekonomskih kretanja.

Vrijednosti VIX-a su bile najviše tokom vrhunca globalne finansijsko-ekonomske krize (od septembar 2008.g. – bankrot investicione banke Braća Liman, do kraja 2008.g.) i  u martu ove godine tokom zatvaranja nacionalnih i svjetske ekonomije.

16.marta 2020.g. vrijednost VIX-a je bila ekstremno visoka, 83, jer su investitori bili preplavljeni strahom usljed očekivanih izuzetno negativnih efekata pandemije na privredna kretanja. 

Ta vrijednost  VIX-a (83) se može objasniti na  način da je očekivana promjena cijena akcija na mjesečnom nivou + – 6,9% (83/12 = 6,9),  a to je ogromna nestabilnost cijena akcija. 

Struktura ekonomskog sistema Bosne i Hercegovine je vrlo jednostavna, a finansijsko tržište izuzetno primitivan i proćiće decenije i decenije  prije nego što mi budemo imali indeks straha koji liči na američki, ali čak ni tada taj indeks neće biti ni  globalnog, ni regionalnog karaktera, već uvijek i samo lokalnog značaja.

Ali,  dobro je znati šta osjećaju američki investitori jer tu vrstu emocija uvijek preuzima i Evropa i  ostali dio planete Zemlja, a Bosna i Hercegovina je dio i Evrope i planete.  

Dragan S. Jović*

*Izneseni stavovi, ideje, zaključci, preporuke, analize i mišljenja pripadaju autoru i ne predstavljaju na bilo koji način stavove, ideje, zaključke, preporuke, analize i mišljenja ustanove u kojoj autor radi. Analize finansijskog/bankarskog tržišta i/ili pojedinačnih hartija od vrijednosti (akcija, trezorskih zapisa, obveznica) nisu prijedlog za kupovinu ili prodaju hartija od vrijednosti. Analize ove vrste su lični stavovi autora, a ne bilo kakva vrsta investicionog savjeta.