Svaki vanredni, ekstremni i dugotrajni društveni nemiri se neminovno moraju odraziti na ekonomsku osnovu društva. Srbija nije izuzetak, iako bi svi, obe sukobljene strane, voljele da to nije tako – da društvo može ići na jednu stranu, a ekonomija na drugu.
Masovna kretanja društvenih grupa, ekstremna društvena dinamika, protesti i blokade, su pored fizičkog višemjesečnog onemogućavanja rada visokoškolskih ustanova i povremeno saobraćajnica, promijenile i poremetile dinamiku redovne turističke djelatnost i to ponajviše onog dijela koji se odnosi na domaće – srpske turiste i turistička odredišta u Srbiji.
Ogromna neizvjesnost, mitinzi i kontramitinizi, stalni sukobi i ekstremni događaji vrlo često na dnevnom nivou, blokade saobraćajnica, su izmijenili percepciju turizma u Srbiji u očima srpskog turiste, koji je ophrvan društvenim i ekonomskim brigama za svoju sadašnjost i budućnost, radikalno smanjio svoja turistička putovanja unutar Srbije (a možda povećao u inostranstvu?).
Broj turista u Srbiji koji je nekada godišnje rastao za 10%, u prvih pet mjeseci ove godine se smanjio za 3% – društveni nemiri i sukobi su poništili jednan veliki dio entuzijazma srpskog turiste. Broj noćenja je smanjen za 4,5%, velika, negativna ekonomska promjena, u odnosu na dvije godine koje su prethodile društvenim nemirima.
Turizam u Srbiji, stopa rasta za prvih pet mjeseci godine
Izvor: Republički zavod za statistiku Republike Srbije.
Posljedice ekstremno negativnih društvenih kretanja se osjete u cijeloj ekonomiji, ne samo u turizmu koji čini njen srazmjerno mali dio. Prvi kvartal 2025.godine je sa ekonomskog aspekta, prema ostvarenoj stopi rast realnog BDP, jedan od najgorih kvartala u novijoj ekonomskoj istoriji Srbije, a ako se isključe periodi kojima su prethodili neki ekstremni događaji, ili koji su se odvijali tokom vanrednih društvenih i ekonomskih okolnosti, onda je on ubjedljivo najgori.
Stopa rasta od 2% u prvom kvartalu 2025.godine se ne može uporediti sa ratnom i poratnom 1999.godinom i 2000.godinom. Ne može se uporediti ni sa privredno letargičnim periodom 2009 – 2015. kada se evropska ekonomija oporavljala od globalne finansijske krize, a bila je i u vrtlogu krize javnog duga.
2% se ne može porediti ni sa 1,5% u 2021. jer je to godina pandemije, kada su svjetska, evropska i sa njima srpska ekonomija bile zatvorene, disale na aparatima – zato je početak 2025.godine najgori ekonomski početak od 1997.godine.
Godišnja stopa rasta realnog BDP Srbije u prvom kvartalu
Izvor: Republički zavod za statistiku Republike Srbije .
Narodna banka Srbije nije direktno, ali jeste implicitno, priznala negativne efekte društvenih nemira na ekonomski rast – to je očigledno iz opadajućeg trenda rasta BDP-a do prvog kvartala 2025. i njegovog rastućeg trenda u centralnom djelu prognoze (koji je označen tamnom bojom). Neiskazana i nesaopštena glavna poruka ove prognoze je da se po okončanju društvene neizvjesnosti i dugotrajnih društvenih previranja očekuje zaokret u privrednom rastu.
U prvom kvartalu 2025. pale su bruto investicije u osnovna sredstva, građevinska djelatnost se smanjuje već treći kvartal uzastopno (pad od 5,6% u prvom kvartalu 2025), a i trgovačka i saobraćajna djelatnost su prestale rasti, kao i djelatnost smještaja i ishrane u koji spada turizam.
Prognoza stope rasta realnog bruto domaćeg proizvoda Srbije, u % p.a.
Izvor: Narodna banka Srbije. Statistički bilten 5/2025. pp. 9.
Uporedno posmatrano tokom većeg djela 2023.godine i u prvom djelu 2024.godine srpska ekonomija je rasla brže od hrvatske ekonomije, a javna i tajna, zvanična i nezvanična Hrvatska je podržala društvene nemire u Srbiji. Ali, svojim studentima i profesorima nije preporučila da obustave nastavu. Na početku 2025.godine rast u Hrvatskoj je 3,1% u Srbiji 2% – nikad veća razlika u korist društva koji podržava drugo društvo da ne uči, a samo uči.
Ovovjekovni slučaj Srbije je prvi slučaj u istoriji svjetske – ljudske civilizacije da u vrijeme mira, jedan dio društva, u jednoj zemlji koja nije okupirana, odluči da nekoliko mjeseci ne drži nastavu (profesori) i da ne uči (studenti). Ogromna većina društava nastoji da i u ratnim okolnostima obezbjedi obrazovne usluge svojim članovima, jer je svjesna da je obrazovan čovjek najdragocijeniji dio svake zajednice.
U Srbiji za vrijeme okupacije 1941 – 1944. okupator (Njemačka) se svim silama trudio da ne dopusti rad Beogradskog univerziteta. Okupatoru nije trebao obrazovan-prosvećen Srbin, nije mu trebao čovjek koji misli.
Zvanično odobrenje za rad Beogradskog univerziteta dato je tek u decembru 1943. i to na osnovu dogovora između Milana Nedića i lično Adolfa Hitlera – univerzitet je počeo sa radom 10.januara 1944.godine.
U Kongu, u godini u kojoj je ubijen njen prvi demokratski izabran predsjednik, Patris Lumumba (1961), bilo je manje od 20 ljudi sa diplomom fakulteta – kolonizatoru (Belgija) nije trebao obrazovan starosjedilac.
Vuk Karadžić je učio slova, čitati i pisati, čuvajući stada ovaca i goveda. On je bio pripadnik raje, na turskom/arapskom jedno od značenja imenice raja je stado. Stado se uzdiže iznad stada čitajući, učeći, razmišljajući – riječ prosvjeta je potekla od riječi prosvijetliti.
Robovima je na američkom jugu je tek poslije građanskog rata (1861 – 1865) bilo dozvoljeno da se obrazuje. Frederik Daglas (1818 – 1895), američki reformator, politički vođa i pisac je rođen kao rob u Merilandu- robovima je bilo zabranjeno da uče čitati i pisati. Čobanče željno znanja, Vuk, je pitalo svakog sveštenika kojeg bi zapazilo “Oče blagoslovi, kako se čita ovo slovo?”, a Frederik je slično pitanje postavljao školskoj djeci, djeci bjelaca – pisao je zidarskom olovkom po vrećama.
Tako su se prema učenju odnosili oni kojima je ono bilo uskraćeno, ili zabranjeno, a danas se jednoj generaciji učenje nudi, a oni i njihovi profesori ga odbijaju (ili su ga odbijali?).
U četiri slike i par rečenica smo pokušali dokazati da Srbija više nikada ne bi trebala raditi u korist sopstvene štete, a na radost svojih “dobronamjernih” komšija.
Stopa rasta realnog BDP, u % na godišnjem nivou
Izvor: Evrostat i Republički zavod za statistiku Republike Srbije.
