Ekonomska uspešnost jednog društva može se meriti na različite načine, a kao jedna od mera ekonomskog blagostanja često koristi prosečan bruto domaći proizvod po glavi stanovnika.
BDP po glavi stanovnika (per capita), odnosno dohodak per capita, pokazuje koliko jedna državna ekonomija proizvede novostvorene vrednosti tokom jedne godine po jednom stanovniku.
U procesu transformacije bivših socijalističkih zemalja i njihovih planskih ekonomija u tržišne privrede, BDP per capita usvojen je kao pokazatelj rasta životnog standarda, s ciljem da se približi nivou razvijenih tržišnih ekonomija.
U tom kontekstu uveden je ekonomski pojam konvergencija, koji označava proces približavanja siromašnijih zemalja bogatijima u pogledu prihoda, produktivnosti i životnog standarda.
Težnja ka izjednačenju životnog standarda svodi se na dostizanje istog ili sličnog BDP-a per capita, izraženog u međunarodnim dolarima po paritetu kupovne moći (PPP), kako bi se omogućilo upoređivanje standarda između zemalja sa različitim nivoima cena roba i usluga.
I danas, 35 godina nakon početka procesa konvergencije zemalja Balkana i Istočne Evrope (1990–2025), te zemlje i dalje značajno zaostaju za starim članicama Evropske unije, između ostalog i zbog toga što i dalje imaju relativno nerazvijena finansijska tržišta (vidi grafikon).
Jedna od „cena“ koju su razvijene ekonomije sa visokim BDP-om per capita platile za blagostanje jeste visoka zaduženost privatnog sektora — odnosno fizičkih i pravnih lica — što pokazuje odnos privatnih dugova prema BDP-u per capita.
Taj uslov rasta životnog standarda — rast duga u funkciji rasta blagostanja, koliko god to paradoksalno zvučalo — bivše socijalističke zemlje još uvek nisu u dovoljnoj meri ispunile.
To je jedan od razloga zaostajanja njihovog životnog standarda u poređenju sa zemljama koje im služe kao uzor.
U proseku, bivše socijalističke zemlje imaju preduzeća sa nižim stepenom zaduženosti, pasive tih preduzeća su relativno male u odnosu na BDP, a fizička lica u tim zemljama nose manji teret duga u poređenju sa zemljama koje su nekada činile Zapadnu Evropu.
Na primer, privatni dugovi u Rumuniji iznose oko 40% BDP-a, dok rumunski BDP per capita iznosi 45,7 hiljada međunarodnih dolara (prilagođeno prema paritetu kupovne moći).
Ovi odnosi su u značajnom, čak ekstremnom raskoraku u odnosu na zemlje poput Irske i Luksemburga (crveni kvadrati na grafikonu), koje su sedišta mnogih velikih međunarodnih kompanija.
Te kompanije, zajedno sa visoko zaduženim fizičkim licima, doprinose stvaranju velikih privatnih dugova, ali i velikog BDP-a, koji se pretoči u visok životni standard izražen u BDP-u per capita — tri puta veći nego u Rumuniji.
Privatni dugovi i bogatstvo nacije
Izvor: World Bank, Eurostat. Podsetnik: BDP po glavi stanovnika je u međunarodnim dolarima prilagođenim za odnos kupovne moći (2023). Podaci za privatni dug su za 2024.godinu.
Zaduženija fizička lica u proseku više troše, što doprinosi rastu lične potrošnje i prometa roba i usluga koje ulaze u sastav BDP-a.
Slično tome, preduzeća sa višim dugovima raspolažu većom imovinom — odnosno robama i uslugama — čijom se proizvodnjom i prodajom generiše BDP.
Uzročno-posledičnu vezu između privatnih dugova i BDP-a ne treba tumačiti bukvalno — veći dugovi ne znače automatski i veći BDP, jer zemlje Zapadne Evrope raspolažu akumuliranim kapitalom.
Taj kapital, koji je u zemljama istočne Evrope građen od kraja Drugog svetskog rata, u velikoj meri je uništen tokom procesa privatizacije i ratova u bivšim socijalističkim državama, pa više ne može da igra razvojnu ulogu.
Ipak, u proseku, kako ekonomija raste, rastu i dugovi, a zajedno sa prethodno akumuliranim kapitalom, oni doprinose povećanju BDP-a per capita i time i životnog standarda.
Srbija se po visini privatnih dugova nalazi na samom začelju, a po životnom standardu (28,7 hiljada međunarodnih dolara po PPP metodu) znatno zaostaje i za zapadnom i za istočnom Evropom.
Uz to, već pola godine univerziteti su u blokadi, što znači da je izgubljena jedna cela generacija diplomaca koja je trebalo da doprinese približavanju Srbije Evropi — najpre stručnim znanjem, a potom i po životnom standardu.
Postojećem ekonomskom zaostajanju Srbije, sada je dodata i još jedna godina intelektualnog zaostajanja, koja neće doprineti njenoj ekonomskoj konvergenciji.
Jedanaest bivših socijalističkih zemalja u proseku ima BDP per capita od 46,4 hiljade međunarodnih dolara, dok je u 16 izabranih zemalja taj prosek 70,8 hiljada USD — Istočna Evropa je i dalje 33% siromašnija od Zapadne Evrope.
