Struktura maturanata u svakom društvu predstavlja jedan od najvažnijih pokazatelja budućih razvojnih kapaciteta ekonomije, jer ona određuje kvalitet i strukturu kadrova koji ulaze na tržište rada.
U Bosni i Hercegovini je u školskoj 2024/2025. godini srednju školu završilo 27.185 učenika, od čega je 54,7% maturanata izašlo iz tehničkih škola, 22,3% iz stručnih škola, a 19,9% iz gimnazija.
U poređenju sa školskom 2016/2017. godinom, ukupan broj maturanata smanjen je sa 31.841 na 27.185, odnosno za 14,6%.
To ukazuje na opštepoznate nepovoljne demografske i migracione trendove koji vode smanjenju buduće ponude autohtone radne snage u Bosni i Hercegovini.
Za sveukupni društveno-ekonomski razvoj najbitnija promjena u strukturi maturanata jeste ona koja se odnosi na pomjeranje od opšteg obrazovanja, odnosno gimnazija, ka tehničkim školama: koliko je udio prvih opao u strukturi, toliko je porastao udio drugih, dok je udio stručnih škola ostao stabilan i viši od udjela gimnazija.
Ovakve promjene ukazuju na pomjeranje srednjoškolskog obrazovanja prema tehničkim i stručnim zanimanjima, nauštrb opšteg obrazovanja.
Šansa za stvaranje visokoobrazovanih ličnosti, erudita sa osnovama iz istorije, latinskog jezika, klasične književnosti i bazičnih nauka, kao što su hemija, fizika i biologija, smanjuje se potiskivanjem opšteg obrazovanja, a na njihovo mjesto stupaju usko profilisana specijalistička zanimanja.
Posmatrano iz perspektive industrijske politike, takva struktura maturanata, koliko god ne pogodovala razvoju društvene svijesti, čiji su vodeći nosioci intelektualci stasali u gimnazijama, može predstavljati značajnu razvojnu prednost ukoliko obrazovni sistem proizvodi kadrove koji raspolažu savremenim digitalnim i tehničkim vještinama.
U eri vještačke inteligencije, odnosno VI, i primjene VI u robotici i automatizaciji proizvodnih procesa, tehnički obrazovani radnici biće, ili bi trebalo da budu, determinanta transformacije proizvodnih procesa i povećanja produktivnosti.
Struktura maturanata u Bosni i Hercegovini po školama
Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine (Obrada Bife.ba).
Međutim, kao što je to često slučaj, formalno srednjoškolsko tehničko obrazovanje samo po sebi nije dovoljno da osigura konkurentnost na tržištu rada i viši nivo produktivnosti.
Presudan faktor tehnološke transformacije Bosne i Hercegovine i držanja koraka sa tehnološkom revolucijom koju predvodi VI postaje sadržaj stečenih znanja, a ne sam naziv srednje škole.
Savremena industrija, svuda, pa i u Bosni i Hercegovini, sve više traži radnike koji mogu koristiti VI kao alat za rješavanje tehničkih problema, upravljanje procesima i donošenje odluka, a ne samo izvršavati unaprijed definisane rutinske radne zadatke.
OECD u svom izvještaju za Bosnu i Hercegovinu upozorava da obrazovni sistem i dalje zaostaje u razvoju digitalnih kompetencija te da je povezanost stručnog obrazovanja sa potrebama tržišta rada nedovoljna.
Ukoliko se nastavni planovi i programi ne prilagode zahtjevima digitalne ekonomije, sa VI u njenoj osnovi, postoji opasnost da će veliki broj maturanata tehničkih struka posjedovati kvalifikacije koje neće odgovarati budućim potrebama privrede kada oni uđu na tržište rada.
Vladajući narativ u vezi sa ponudom radne snage i tražnjom za radnom snagom jeste da do nepodudaranja ponude i tražnje dolazi u uslovima kada vještačka inteligencija preuzima sve veći broj rutinskih administrativnih i tehničkih poslova.
Vladajući narativ tehnološke revolucije razvija se dalje i saopštava da „raste potražnja za zaposlenima koji raspolažu analitičkim sposobnostima, digitalnom pismenošću, kreativnošću i sposobnošću interdisciplinarnog rješavanja problema“.
Drugim riječima, VI se tretira kao alat koji neće svi koristiti na isti način, a njegovi najpragmatičniji i najvispreniji korisnici dio su radne snage koji će predstavljati srž novog poslovnog modela.
Pad udjela gimnazijalaca može predstavljati dodatni dugoročni problem zato što gimnazije predstavljaju najveću, iako ne i jedinu, bazu za upis na tehničke, prirodno-matematičke i medicinske fakultete.
Ako tehničke škole ne uspiju nadoknaditi taj manjak kroz kvalitetnije obrazovanje iz matematike, informatike i prirodnih nauka, Bosna i Hercegovina mogla bi se suočiti sa manjkom visokoobrazovanih stručnjaka potrebnih za razvoj domaćih VI rješenja.
Poseban problem predstavlja činjenica da se broj maturanata u posmatranom sedmogodišnjem periodu smanjio usljed negativnih demografskih kretanja i migracija.
Prije 30 godina razredi maturanata imali su, u prosjeku, više od 30 učenika, a danas je prosjek pao na manje od 20.
To znači da će svaka buduća generacija učenika i maturanata predstavljati sve vredniji i oskudniji razvojni resurs, zbog čega će kvalitet obrazovanja postati važniji od samog kvantiteta, odnosno broja učenika koji izlaze iz srednje škole.
U okolnostima smanjenja radne snage, ili njene stagnacije, rast produktivnosti rada postaće glavni izvor ekonomskog rasta, a upravo primjena vještačke inteligencije može postati jedan od najvažnijih instrumenata rasta produktivnosti.
Želimo još jednom naglasiti da koristi od revolucije VI neće ostvariti ekonomije koje raspolažu velikim brojem formalnih diploma, već one koje razvijaju praktične i potrebne vještine i znanja, a što je najbitnije, sposobnost cjeloživotnog učenja (lifelong learning).
Zbog toga je potrebno osavremeniti nastavne programe tehničkih i stručnih škola kroz jačanje sadržaja iz programiranja, analize podataka, automatizacije, sajber-bezbjednosti i primjene VI alata u različitim sektorima privrede.
Po značaju, na istom nivou je i razvijanje saradnje između srednjih škola i poslodavaca kako bi obrazovni sistem mogao brže reagovati na tehnološke promjene i prilagođavati se potrebama privrede.
Takav pristup odnosima između škole i privrede omogućio bi da visok udio maturanata tehničkih škola postane konkurentska prednost, a ne neiskorišćen razvojni resurs, dok bi relativno smanjenje broja svršenih gimnazijalaca bilo kompenzovano kvalitetom ovog obrazovnog profila tokom i nakon završetka studija.
U suprotnom, uvijek postoji opasnost da Bosna i Hercegovina, kao što je to slučaj sada, i dalje ostane pretežno izvor jeftine radne snage za evropsko tržište.
Naglasak bi trebalo da bude na uspješnom integrisanju vještačke inteligencije u obrazovanje i proizvodnju, što bi trebalo omogućiti više stope produktivnosti, investicija i ekonomskog rasta.
Stoga budući ekonomski razvoj Bosne i Hercegovine neće zavisiti samo od toga koliko tehničke škole imaju maturanata, već i od toga da li će ti maturanti posjedovati kompetencije koje će im omogućiti da koriste, stvaraju i unapređuju tehnologije koje oblikuju ekonomiju vještačke inteligencije.
