Monetarna multiplikacija, ili u prevodu sa stručnog, ekonomskog jezika umnožavanje novca, pojednostavljen je prikaz procesa proizvodnje novca u bankarskom sistemu.
Proces je povezan sa Narodnom bankom Srbije (NBS) i komercijalnim bankama, a kao njegov finalni rezultat novac se prikazuje na računima građana i firmi, kao i u njihovim novčanicima i blagajnama.
Komercijalne banke drže novac kod NBS, a taj novac je evidentiran u pasivi NBS.
Na istoj strani bilansa nalazi se i gotovina izvan NBS; tu gotovinu nazivamo još i efektiva, odnosno gotov novac u opticaju.
Pored komercijalnih banaka, kod NBS novac mogu držati i druga specifična pravna lica iz nebankarskog sektora.
Kada se saberu ove tri računovodstvene pozicije, dobija se jedan homogen novčani skup. Taj skup je monetarni agregat koji se naziva osnovni – primarni novac, ili monetarna baza (M0).
Komercijalne banke odobravanjem kredita stvaraju depozite, odnosno bankarski novac. Primarni novac pri tome ima važnu ulogu u međubankarskim plaćanjima, održavanju likvidnosti banaka i ispunjavanju njihovih obaveza prema centralnoj banci. Zato proces stvaranja novca nije jednostavno mehaničko pretvaranje unapred određene količine M0 u širu novčanu masu.
Nebankarski sektor – privreda i stanovništvo – novac koristi kroz različite oblike potrošnje i ostalih novčanih transakcija.
U bilansima banaka nalaze se depoziti po viđenju i oročeni depoziti, dok se u novčanicima građana i blagajnama firmi nalazi dinar u papirnoj i kovanoj formi – gotovina izvan komercijalnih banaka.
Zbir ovih depozita, bez obzira na valutu u kojoj se nalaze, i gotovine izvan banaka, u nomenklaturi NBS označen je kao monetarni agregat M3. M3 je oznaka za najširi oblik novčane mase u Srbiji.
Odnos između primarnog novca M0 i najšire novčane mase M3 predstavlja jedan od načina da se prikaže stepen monetarne multiplikacije u bankarskom sistemu.
Novčana masa je opšti izraz kojim se označava količina novca obuhvaćena određenim monetarnim agregatom. U slučaju Srbije, najširi monetarni agregat je M3, dok se u monetarnoj statistici, zavisno od svrhe analize, koriste i uži monetarni agregati.
Novčani, odnosno monetarni multiplikator (m), vrijednost je koji ove dve veličine povezuje formulom:
M3 = M0 × m
odnosno:
m = M3 / M0
Monetarni multiplikator pokazuje koliko jedinica najšire novčane mase M3 dolazi na jednu jedinicu centralnobankarskog, odnosno primarnog novca M0.
Drugim rečima, multiplikator pokazuje odnos između novca koji je kreiran u širem bankarskom i ekonomskom sistemu i primarnog novca koji se nalazi u pasivi NBS.
Zbog toga monetarni multiplikator ne treba posmatrati kao potpuno mehanički odnos u kojem jedna dodatna jedinica primarnog novca automatski proizvodi unapred određeni broj jedinica M3. On je pre svega pokazatelj odnosa dve monetarne veličine, na koji utiče ponašanje banaka, privrede i stanovništva, kao i monetarna politika centralne banke.
U tom smislu možemo govoriti o proizvodnji novca, odnosno kreiranju depozitnog i drugog novca u bankarskom sistemu.
Kao što se vidi na grafikonu, odnos novčane mase M3 i primarnog novca M0 nije bio stabilan. Monetarna multiplikacija menjala se tokom vremena i imala je svoje prelomne tačke.
Novčani multiplikator (M3/M0) u Srbiji,
januar 2002 – jun 2026.
Izvor: NBS (Obrada Bife).
Proizvodnja novca bila je najniža krajem 2006. godine. U decembru 2008. svetska finansijska kriza smanjila je umnožavanje novca. Do uočljive promene nivoa, odnosno „pomeranja nivoa“ (level shift), u monetarnoj multiplikaciji dolazi polovinom 2015. godine. Tada ona počinje da se pomera na trajno viši nivo.
Na vrhuncu, u oktobru 2016, prema podacima NBS, jedna jedinica primarnog novca odgovarala je približno 3,9 jedinica novčane mase. Posle toga započet je postepen i umeren trend pada monetarnog multiplikatora, koji je bio praćen snažnim padom u prvoj godini pandemije koronavirusa.
Iz ovog pregleda vidi se da monetarna multiplikacija u Srbiji ima izraženu cikličnost i da reaguje na velike ekonomske poremećaje. Njeno kretanje istovremeno upućuje na mogući uticaj strukturnih promena u bankarskom sektoru i monetarne politike NBS.
Međutim, samo na osnovu kretanja multiplikatora nije moguće precizno razdvojiti uticaj pojedinačnih faktora. Na odnos M3 i M0 mogu uticati kreditna aktivnost banaka, tražnja stanovništva i privrede za gotovinom i depozitima, politika obavezne rezerve, valutna struktura depozita, promene likvidnosti bankarskog sistema, kao i promene u bilansu NBS.
Zbog toga je monetarni multiplikator najbolje posmatrati kao rezultat zajedničkog delovanja centralne banke, komercijalnih banaka, privrede i stanovništva.
Razumevanje ovih pokretačkih snaga značajno je za analizu monetarne politike NBS, ali sam monetarni multiplikator nije dovoljan za procenu njenog kvaliteta. Za potpuniju ocenu potrebno je njegovo kretanje posmatrati zajedno sa inflacijom, kreditnom aktivnošću, referentnom kamatnom stopom, deviznim kursom, obaveznom rezervom i drugim relevantnim monetarnim pokazateljima.
U narednom koraku biće neophodno porediti ove trendove sa monetarnom multiplikacijom u Bosni i Hercegovini, kako bi se identifikovale specifičnosti dva monetarna sistema i utvrdilo u kojoj meri različiti institucionalni okviri utiču na proces proizvodnje novca.
