Paradoksalno, dobre ekonomske vijesti, poput otkrića velikih zaliha energenata, mogu zemlju koja je iznenada otkrila da je bogata mineralnim resursima staviti, samo nekoliko godina nakon što je pronašla novi bogati izvor prihoda, u mnogo teži ekonomski položaj nego kada je funkcionisala bez tih resursa.
Ovaj fenomen, koji je usko povezan sa jačanjem (aprecijacijom) nacionalne valute, prvi put je otkriven u jednoj od najrazvijenijih svjetskih ekonomija – Holandiji. Na primjeru njene ekonomije prvi put je uočeno kako novootkriveni izdašni prirodni resursi mogu stvoriti velike i neočekivane ekonomske probleme.
Početak ove neobične i do tada nevjerovatne priče vezuje se za 1959. godinu, kada je u Groningenu, na samom sjeveru Holandije, otkriveno veliko nalazište prirodnog gasa. Ovo otkriće se po linearnoj ekonomskoj logici u početku smatralo ogromnim i izvanrednim ekonomskim podsticajem za zemlju – očekivanja su bila da će novi izvozni prihodi povećati životni standard, dovesti do rasta investicija i podići holandsku ekonomiju na viši nivo.
Tokom 60-ih i 70-ih godina prošlog vijeka prihodi od gasa brzo su rasli. Po izvozu gasa Holandija je izbila u evropski vrh, povećani su budžetski prihodi, što je omogućilo državi da poveća javnu potrošnju i ojača socijalnu mrežu. Ali, početni i brzi ekonomski bum vrlo brzo je počeo proizvoditi neočekivane, izuzetno negativne posljedice.
Devizni priliv po osnovu izvoza gasa ojačao je tadašnju holandsku nacionalnu valutu – gulden. Kako je gulden apresirao, holandski izvoz, posebno industrijskih proizvoda, postao je skuplji na međunarodnom tržištu. Jačanje guldena je značilo da, npr. njemački i engleski kupci moraju izdvojiti više maraka i funti za holandske proizvode. Istovremeno, uvoz u Holandiju je pojeftinio, i holandska preduzeća suočila su se s pojačanom konkurencijom iz inostranstva – holandski kupci stranih proizvoda izdvajali su manje guldena za njihovu kupovinu.
Iznenada, industrijski sektor, koji proizvodi proizvode kojima se trguje na međunarodnom tržištu (eng. tradable sector), počeo je da slabi. Mnoge holandske fabrike su, dovedene na ivicu rentabilnog poslovanja, smanjivale proizvodne kapacitete i zatvarale pogone otpuštajući zaposlene, jer nisu mogle da se takmiče s jeftinijim proizvodima iz uvoza. Radna snaga i kapital počeli su se pomjerati u sektor energetike, gdje su zarade i marže bili veći, a profitirao je i onaj dio holandske ekonomije koji nije bio izložen stranoj konkurenciji (non-tradable sector), pošto se jedan dio uvećanih izvoznih prihoda trošio i na ovome tržištu.
Tako je nastupila deindustrijalizacija holandske ekonomije – klasični simptom i posljedica onoga što je nazvano „holandska bolest“ (Dutch disease). Jednostavna jednačina (pogledati grafikon), predstavljena u obliku onoga što se u statistici naziva regresioni model, dokazuje poguban uticaj izvoza novog resursa (gasa) na holandsku industriju.
Povećanje gasne rente za 1 procentni poen u odnosu na BDP (gasna renta je razlika između prodajne cijene gasa i troškova njegove eksploatacije) smanjuje udio industrijske proizvodnje u BDP-u za 3,5 procentna poena.
Uticaj povećanog izvoza gasa na industrijsku proizvodnju
(Holandija, 1970–1981)
Izvor: Svjetska banka (Obrada Bife.ba). Podsjetnik: Obe ose su u %.
Holandskoj vladi je trebalo određeno vrijeme da uvidi da zemlja postaje previše ovisna o gasu – to se desilo tokom 1970-ih i 1980-ih, kao što pokazuje i naša jednostavna analiza. Problem se javlja onda kada su cijene energenata pale, jer su se državni prihodi smanjili, ekonomija je zapala u stagnaciju, a nije bilo realnih sredstava, mimo deficitnog finansiranja budžeta, da se pomogne ugroženom industrijskom sektoru i da se zbrinu socijalno ugroženi. Istovremeno su rasle socijalne obaveze i javni troškovi, jer država nije mogla iznenada smanjiti javnu potrošnju povećanu tokom perioda rasta.
Upravo tada, kada je ovaj fenomen, njegovi uzroci i posljedice postao svima jasan, britanski časopis „The Economist“ je 1977. godine u jednom članku upotrijebio izraz „Dutch disease“ – holandska bolest – da bi opisao taj veliki paradoks: zemlja sa novootkrivenim izdašnim privrednim resursima suočava se s deindustrijalizacijom i slabljenjem ukupne ekonomije.
Poučena iskustvom, Holandija je kasnije sprovela niz ekonomskih reformi. Vlada je prvo ograničila javnu potrošnju i prestala je direktno vezivati za prihode od izvoza energenata. Uvođenje strožije fiskalne discipline pratilo je ulaganje prihoda od prodaje gasa u razvoj drugih sektora – tehnološki razvoj, obrazovanje i inovativni sektor.
Time su postepeno ublažene posljedice holandske bolesti i ponovo je osnažena industrija – do kraja osamdesetih udio industrijske proizvodnje u BDP-u je dostigao 16%, a bio je pao na 14%. Kasnija deindustrijalizacija holandske ekonomije nije bila više vezana za holandsku bolest i ima druge uzroke.
Danas holandsko iskustvo služi kao upozorenje svim neto izvoznicima energenata, ali i kao primjer uspješnog ekonomskog oporavka. Prirodni resursi mogu donijeti istinsku ekonomsku korist samo ako se tim prihodima racionalno upravlja i raspolaže i samo ako se dio tih prihoda iskoristi za razvoj i ostalih dijelova privrede.
Holandska bolest nije naziv za jedan od brojnih ekonomskih fenomena; to je istovremeno i pouka o potrebi razvoja složene privredne strukture, diverzifikaciji ekonomske strukture bez koje nema održive ekonomije.
