U svijetu koji se ubrzano mijenja ni centralne banke ne mogu biti ostavljene po strani. Ideja o kojoj se ovih dana raspravlja u Evropskoj centralnoj banci (ECB) mijenja suštinu višedecenijske poslovne paradigme kreatora monetarne politike eurozone.
Koja je to ideja koja prijeti da iz osnova promijeni način na koji ECB vidi svoju ulogu u evropskoj ekonomiji.
U ECB se ovih dana intenzivno raspravlja o povećanju stope obavezne rezerve (minimum reserve requirements) sa 1% na 2%. To je potvrdila predsjednica ECB Kristin Lagard, dodajući da konačna odluka još nije donesena, ali da se očekuje na jesen.
Minimalna obavezna rezerva obračunava se na depozite i druge obaveze banaka sa rokom dospijeća do dvije godine. Na izdvojena sredstva po osnovu minimalne obavezne rezerve ECB bankama ne plaća kamatu.
Za ovu odluku nude se dva obrazloženja – prvo, izvorno i autentično, i drugo, kojim se nastoji prikriti velika promjena u načinu na koji ECB vidi sebe i svoj položaj u evropskom ekonomskom sistemu.
Glavni, odnosno primarni, motiv za udvostručavanje stope obavezne rezerve je smanjenje troškova ECB i Eurosistema (ECB i nacionalnih centralnih banaka eurozone).
Kamatna stopa na višak rezervi (deposit facility rate – DFR), koji banke drže kod ECB iznad minimalne obavezne rezerve, trenutno iznosi 2,25%. Isplata ove kamate za ECB predstavlja trošak finansiranja.
Povećanje stope obavezne rezerve na 2% povećalo bi iznos minimalnih rezervi na koje ECB ne plaća kamatu, smanjilo višak rezervi na koji plaća kamatu i time dovelo do smanjenja godišnjih rashoda Eurosistema.
Plaćanje kamate na višak rezervi već je finansijski iscrpilo neke članice Eurosistema. Njemačka i holandska centralna banka posljednjih godina poslovale su sa gubitkom.
Glavni zadatak ECB je sprovođenje monetarne politike, a njen osnovni cilj održavanje inflacije na nivou od približno 2% u srednjem roku. Povećanje kamatnih stopa radi suzbijanja inflacije često nema alternativu, ali kada je riječ o stopi obavezne rezerve alternativa postoji.
Na prigovore da je smanjenje troškova kroz povećanje stope obavezne rezerve više kompatibilno sa fiskalnim efektima monetarne politike nego sa njenom osnovnom monetarnom funkcijom, ponuđeno je dodatno obrazloženje. Naime, smanjenje rashoda ECB i nacionalnih centralnih banaka povećava njihovu dobit, a time i potencijalne uplate u državne budžete, što predstavlja posljedicu monetarne politike, a ne njen osnovni cilj.
ECB zato ističe da povećanje stope obavezne rezerve nije motivisano samo smanjenjem troškova već i potrebom stvaranja dodatnog zaštitnog sloja likvidnosti u slučaju ozbiljnijih poremećaja na bankarskom tržištu.
Stopa obavezne rezerve u eurozoni
Izvor: Reuters i ECB.
Ovakvim obrazloženjem, ili bolje rečeno njegovom dopunom, ECB se sa terena fiskalnih efekata monetarne politike pomjera prema području makroprudencijalne politike (macroprudential policy). Time argumentacija za povećanje stope obavezne rezerve ulazi u područje koje se tradicionalno povezuje sa očuvanjem finansijske stabilnosti, bankarskom supervizijom i djelovanjem Evropske bankarske uprave (European Banking Authority – EBA).
Prema Reutersu, udvostručavanje stope obavezne rezerve, na koju se ne plaća kamata, sa sadašnjih 173,56 milijardi evra smanjilo bi ukupne godišnje rashode centralnih banaka za kamate za gotovo 4 milijarde evra.
To bi najvećim dijelom kompenzovalo godišnje povećanje rashoda od oko 5,4 milijarde evra nastalo nakon što je ECB u junu povećala kamatnu stopu na depozitne olakšice sa 2% na 2,25% (Reuters), s ciljem ograničavanja inflatornih posljedica naftnog šoka izazvanog ratom na Bliskom istoku.
U razmatranju je i uvođenje dvostepenog sistema remuneracije viška rezervi, prema kojem bi se na dio viška rezervi plaćala kamata niža od depozitne kamatne stope, čime bi se dodatno smanjili troškovi centralnih banaka eurozone.
Ako se povećanje stope obavezne rezerve zaista bude obrazlagalo ne samo potrebom očuvanja monetarne i finansijske stabilnosti, već i smanjenjem troškova poslovanja Eurosistema, tada će biti teško izbjeći zaključak da ECB postepeno mijenja vlastitu poslovnu filosofiju.
Monetarne vlasti ECB će u jednom trenutku morati otvoreno saopštiti:
We do care about profit.
Briga o profitabilnosti neće zamijeniti osnovni mandat centralne banke, ali bi mogla postati jedan od kriterijuma pri oblikovanju pojedinih instrumenata monetarne politike.
Upravo zbog toga rasprava o stopi obavezne rezerve prevazilazi tehničko pitanje jednog monetarnog instrumenta i postaje rasprava o tome kako Evropska centralna banka vidi svoju ulogu u ekonomskom sistemu eurozone.
