Philadelphia Semiconductor Index (SOX) je uvršten na berzansko tržište 1993. godine kao prvi veliki berzanski indeks posvećen isključivo akcionarskim društvima iz sektora poluprovodnika.
Osnovni poluprovodnici, odnosno elektronske komponente, jesu diode i tranzistori, a čipovi se mogu sastojati od stotina hiljada ovih i dodatnih elektronskih komponenti.
Ovaj indeks prati, između ostalog, kretanje cijena akcija sljedećih kompanija: Nvidia, AMD, Broadcom, Intel, Qualcomm, Micron, Texas Instruments, i ASML.
Njegovo kretanje od tada do danas odražava cikluse u tehnološkom talasu, makroekonomske promjene i krizne epizode, te investicione cikluse u svjetskoj ekonomiji, povezane sa rastom i padom tražnje za svim proizvodima koji u svojoj osnovi imaju poluprovodnike.
U prvoj fazi svoga razvoja, tokom devedesetih godina prošlog vijeka, vrijednost SOX-a je eksplodirala zahvaljujući prvo velikom širenju upotrebe ličnih računara, a potom i pojavi i ekspanziji interneta.
Period od 1995. do 2000. obilježen je tehnološkim bumom koji je donijela internet revolucija i velikim investicijama u IT infrastrukturu, u pozadini kojih su se nalazila velika očekivanja investicione zajednice.
Vrhunac rasta SOX-a dostignut je tokom dot-com (tačka com) investicione euforije krajem devedesetih godina.
Nakon pucanja dot-com balona 2000–2002. i velikog pada američkih berzi, SOX je, sa kompanijama koje su bile glavni i isključivi generator ovoga rasta, ali i špekulativnih kretanja na finansijskom tržištu, pretrpio veliki pad.
Vrijednost indeksa je u 1999. porasla za 101%, a naredne tri godine obilježene su strmoglavim padom koji je smanjio indeks za oko 60%.
Pad nije bio samo posljedica prekomjerne proizvodnje čipova i slabljenja potražnje za računarima i telekomunikacionom i internet opremom, već i prevelikih i neumjerenih očekivanja velikog dijela investicione zajednice i špekulativnog ponašanja manjeg broja investitora koji su se ponašali po obrascu „povećaj cijenu i prodaj“ (pump and dump).
Samo tokom prve polovine 2000-ih SOX se oporavljao zajedno sa globalnom ekonomijom, ali je taj oporavak bio nestalan i nepouzdan.
U jednom trenutku se činilo da je rast potražnje za mobilnim uređajima i serverima generisao novi ciklus rasta, ali je globalna finansijska kriza 2007–2009. izazvala novi veliki pad u poluprovodničkom sektoru.
Tada je indeks reagovao na pad američke i svjetske ekonomije, smanjenje svjetske trgovine i industrijske proizvodnje, pad investicija u tehnologiju i globalni pad tražnje za IT opremom.
Međutim, vrlo brzo, već od 2009. započinje dugi period oporavka i rasta.
Novi talas tražnje za novim modelima mobilnih telefona, cloud računarstvo i razvoj velikih centara za čuvanje podataka (data centri) ponovo su podstakli veliku potražnju za čipovima.
U sedmogodišnjem periodu između 2013. i 2019. SOX je ostvario snažan rast zahvaljujući opštoj i brzoj digitalizaciji i razvoju mobilne telefonije i pratećih tehnologija, a u tom periodu pojavljuju se i prvi značajniji pomaci u razvoju umjetne inteligencije koja za osnovu svoga rada takođe ima poluprovodnike – čipove.
Pred kraj ovoga perioda trgovinski konflikti između SAD i Kine 2018. i 2019. doveli su do fluktuacija u ovome sektoru, ali je na kraju 2019. SOX ipak bio oko 60% u plusu.
Godišnja promjena SOX indeksa
Izvor: Investing.com (Obrada Bife.ba)
Prvo je ograničenje izvoza čipova u Kinu, u sklopu geopolitičkih tenzija Kina–Tajvan–SAD, uticalo na investicione odluke i očekivanja o profitabilnosti SOX kompanija, a potom je pandemija 2020. izazvala na početku pad, ali vrlo kratkoročan, nakon čega je uslijedio logičan i izuzetno snažan rast indeksa.
Logika pandemijskog rasta sastojala se u enormnom rastu potražnje za računarima, serverima i cloud uslugama zbog pandemijskih restrikcija koje su zahtijevale i rad od kuće.
Nedostatak čipova, kao posljedica poremećaja u globalnim lancima snabdijevanja zbog ograničavanja saobraćaja u sklopu mjera borbe protiv pandemije, dodatno je podigao prihode SOX kompanija i cijene njihovih akcija.
Period 2021. bio je obilježen rekordnim nivoima SOX-a.
Za dvije pandemijske godine 2020–2021. SOX je porastao za 113% i dostigao rekordni nivo od 3.946 indeksnih poena (početna vrijednost indeksa bila je 100 indeksnih poena).
Tokom 2022. indeks je naglo pao, jer je FED (centralna banka SAD), da bi smanjio inflaciju, brzo povećavao kamatne stope, a investitori u SOX kompanije su, u strahu od velike recesije koja smanjuje tražnju za uređajima na bazi poluprovodnika, smanjili tražnju za akcijama ovoga sektora.
Visoke kamate u SAD smanjile su vrijednost tehnoloških kompanija i investicija u IT sektor po principu diskontnog računa, u kojem viša kamatna stopa smanjuje cijenu akcija dobijenu iz očekivanih novčanih tokova firme diskontovanjem tj. djeljenjem očekivanih novčanih tokova firme sa kamatnom stopom.
Više kamatne stope, inflacija, loša poslovna atmosfera, rast nezaposlenosti i pesimizam potrošača prouzrokovali su pad tražnje za potrošačkom elektronikom, što je smanjilo novčane tokove SOX kompanija i dodatno pogoršalo situaciju.
Tokom 2023. i 2024. SOX kompanije su se oporavile prvenstveno zbog snažnog razvoja umjetne inteligencije, koja se već tada doživljavala kao nova tehnološka revolucija, prva nakon internet revolucije.
Velike investicije u brojne modele umjetne inteligencije, novi talas razvoja data centara, a posebno GPU čipovi, dali su novi impuls rastu prihoda proizvođača čipova, a kompanije poput Nvidije postale su glavni motor rasta SOX indeksa.
Pojava Deep-Seek-a, novog modela umjetne inteligencije koji radi na drugačijim principima i zahtijeva manje čipova, korigovala je vrijednost SOX-a, kao i nova runda zaštite američke ekonomije visokim carinama započeta u aprilu 2025.
Investitori su nakon lansiranja Deep-Seek-a počeli preispitivati ekonomsku opravdanost velikih ulaganja u infrastrukturu za razvoj i održavanje umjetne inteligencije, ali je, uprkos povremenim padovima, vrijednost SOX-a u 2025. porasla za 42%.
SOX se doživljava kao jedan od vodećih pokazatelja razvoja industrije poluprovodnika i stanja tehnološkog ciklusa u američkoj ekonomiji, ali i na svjetskom nivou, zbog dominacije američkih kompanija u ovome sektoru.
Na kraju 2025. vrijednost SOX-a bila je 80 puta veća u odnosu na njegovu početnu vrijednost, a njegova vrijednost je od početka godine do 6. februara (year to date) porasla za 13,6%.
