Na samom kraju stare godine, 31. decembra, državna agencija za statistiku (BHAS) obavijestila je javnost o skoroj i davnoj privrednoj dinamici, predstavljenoj kroz promjene u bruto domaćem proizvodu po privrednim djelatnostima (proizvodni princip) i po glavnim vrstama potrošnje (potrošni, odnosno rashodni princip).
Objavljeni podaci, mada još uvijek nisu konačni (BHAS ih naziva prvi rezultati), ukazuju na dinamiku kretanja bosanske ekonomije, način stvaranja bruto domaćeg proizvoda i promjene u ekonomskoj aktivnosti.
Svaka potrošnja novčanih sredstava u ekonomskom sistemu, bez obzira na to koji je subjekat, ili nosilac, te potrošnje – pravno ili fizičko lice, strano ili domaće – kreira BDP i doprinosi ekonomskom rastu.
Kada se novčana sredstva troše, a robe i usluge kupuju, u bilansima potrošača to se knjiži kao rashod – trošak, ili kao investicija – ulaganje, koja će se kasnije, kroz amortizaciju osnovnih sredstava, pojaviti u bilansu uspjeha kao trošak – rashod.
Na osnovu potrošnog ili rashodnog principa obračuna BDP-a svi subjekti, odnosno nosioci potrošnje, svrstani su u pet glavnih kategorija.
Kada fizička lica troše, statistika ih tretira kao domaćinstva, javna potrošnja obuhvata potrošnju vlada na svim nivoima i to je, grubo kazano, državna potrošnja, a kada pravna lica ulažu novac, kupuju osnovna sredstva (opremu i mašine), govorimo o bruto investicijama.
Izvoz predstavlja potrošnju stranaca na domaće robe i usluge, a uvoz je potrošnja pravnih i fizičkih lica iz BiH na robe i usluge koje se stvaraju u inostranstvu – svaki izvoz povećava BDP, a uvoz je odbitna stavka od BDP-a, ali njihov doprinos stopi rasta bruto domaćeg proizvoda (izražen u procentnim poenima, p.p.) varira, može biti pozitivan ili negativan.
U 2024. godini vrijednost uvoza (18,2 milijarde KM) bila je manja od vrijednosti izvoza u prethodnoj, 2023. godini (18,5 milijardi KM) – to je razlog zbog kojeg je doprinos izvoza rastu realnog BDP-a od 2,6% u 2024. godini negativan, a drugačiji način rezonovanja vrijedi za uvoz.
Negativan doprinos uvoza stopi rasta realnog BDP-a, koji po rashodnoj metodi iznosi 2,6%, nastaje kao posljedica rasta uvoza u odnosu na 2023. godinu i tako, u zbiru, promjene (pad) u izvozu i uvozu (rast) smanjuju BDP u 2024. godini za 3 procentna poena (0,7 + 2,3), ali ostale komponente potrošnje ga povećavaju.
Fizička lica, podvedena pod odrednicu domaćinstva, povećavaju BDP za 2,9 procentnih poena, a malo iza njih su investitori (privatna i javnopravna lica) čije investicije dodaju BDP-u 2,1 procentni poen, dok država, na lokalnom nivou (lokalna samouprava, opštine i gradovi), vlade entiteta i vlada države (Savjet ministara Bosne i Hercegovine), kroz javnu potrošnju (individualnu i kolektivnu), doprinose BDP-u sa, u odnosu na domaćinstva i investitore, skromnih 0,5 procentnih poena – zbir svih ovih doprinosa daje na kraju stopu rasta realnog BDP-a od 2,6% (zaokruživanje na jednu decimalu može dovesti do nejednakosti u ovom zbiru).
Ako želimo rezimirati davno prošlu 2024. godinu o kojoj nas informiše BHAS (trenutno smo na početku 2026), pravi sažetak bi glasio otprilike ovako – u spoljnoj trgovini vrlo loši, negativni, rezultati, a unutrašnja trgovina i potrošnja, te investicije, spasile obraz.
Realni rast bruto domaćeg proizvoda (u %) u BiH i doprinosi njegovih komponenti (u procentnim poenima) u 2024.
– prvi rezultati, rashodni princip –
Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine (obrada Bife.ba).
Toliko o 2024. godini, prelazimo na 2025. godinu. Izračunali smo godišnje stope rasta i doprinose za, do sada objavljene, podatke o realnom BDP-u i njegovim komponentama za prva tri kvartala prošle godine, odredili njihove prosječne vrijednosti (prosta aritmetička sredina) i dobili rezultate koji, u najvećoj mjeri, odstupaju od onih iz 2024. godine.
Realni rast bruto domaćeg proizvoda (u %) u BiH i doprinosi njegovih komponenti (u procentnim poenima) u 2025. godini za prva tri kvartala
– prvi rezultati, rashodni princip –
Izvor: Agencija za statistiku Bosne i Hercegovine (obrada Bife.ba). Podsjetnik: Podaci su dobijeni kao prosjek godišnjih promjena u prva tri kvartala.
Prva, očigledna negativnost za prvih devet mjeseci u 2025. godini, uporedno posmatrana u odnosu na cijelu 2024. godinu, jeste niža stopa rasta realnog BDP-a: 2,1% u odnosu na 2,6%.
„Doprinos“, stavljamo ga pod navodnike zato što je negativan, uvoza rastu bosanske ekonomije je nepromijenjen, a izvoz daje podstrek BDP-u – porastao je u odnosu na prvih devet mjeseci prošle godine.
Isto kao i doprinos uvoza, i doprinos javne, kolektivne i individualne potrošnje je neizmjenjen, a domaćinstva i investitori su, u odnosu na 2024. godinu, iznevjerili – prva grupa potrošača manje, a druga više.
Relativno posmatrano, potrošnja domaćinstava, izražena kroz doprinos rastu realnog BDP-a, smanjena je za 1,5 procentnih poena (1,4 p.p. – 2,9 p.p.), a iako ne u istoj mjeri, smanjena je i investiciona potrošnja za 0,5 p.p. (1,6 p.p. – 2,1 p.p.).
Relativno, zbirni pad lične i investicione potrošnje u 2025. godini u odnosu na 2024. godinu od 2 p.p. (1,5 p.p. + 0,5 p.p.) nije mogao biti nadoknađen relativnim rastom izvoza od 1,6 p.p. (0,9 p.p. – (–0,7 p.p.)) i stoga je realni rast BDP-a smanjen za 0,5 p.p. (2,6% – 2,1%).
Prema rezultatima ekonomske aktivnosti, statistički obrađenim za prvih devet mjeseci 2025. godine, ekonomija Bosne i Hercegovine u odnosu na 2024. godinu nazaduje – ostvaren je rast, ali je on smanjen.
Investitori, privatni i javni, odlučili su da manje investiraju, a domaćinstva su manje trošila nego u 2024. godini, iako su nominalna primanja i u javnom i u privatnom sektoru, u prosjeku, porasla.
Usklađivanje primanja sa inflacijom nije imalo pozitivne ekonomske efekte, realna potrošnja (nominalna, usklađena i umanjena za inflaciju) je, u poređenju sa 2024. godinom, smanjena u 2025. godini – nazadovanje bosanske ekonomije je očigledno, osim ako zadnji kvartal 2025.godine nije donio veliku, pozitivnu, promjenu.
