Poslovni ciklus (business cycle) predstavlja promjenu poslovne aktivnosti u vremenu, obilježenu smjenom perioda rasta i perioda pada, nalik prirodnoj smjeni plime i oseke.
On obuhvata dvije osnovne faze: ekspanziju – rast (plimu) i pad (oseku), a unutar njih se izdvajaju vrhunac, recesija, depresija i dno, koje se ispoljavaju u različitim oblicima i promijenjenoj jačini.
U fazi ekspanzije privrednog ciklusa rastu svi glavni makroekonomski agregati: proizvodnja (BDP), zaposlenost, dohodak stanovništva i profiti firmi. Zbog očekivanog rasta potražnje i profita u fazi ekspanzije, preduzeća lako i izdašno investiraju, a banke u tom periodu, na valu optimizma, intenzivno odobravaju kredite i ublažavaju kreditne uslove, dodatno pojačavajući uzlaznu fazu ekonomskog ciklusa.
Trajnost rasta približava privredu punoj iskorištenosti kapaciteta, ljudskih i proizvodnih, i u toj fazi ekonomskog ciklusa na većini tržišta dolazi do, ekonomski neutemeljenog, rasta cijena. Na vrhu ekonomskog ciklusa ekonomska aktivnost i sva ključna tržišta dostižu maksimum, nakon čega slijedi faza opadanja ekonomske aktivnosti.
Osnovne karakteristike recesije su pad proizvodnje, izazvan padom investicija i potrošnje. U tom periodu firme otpuštaju radnike i nezaposlenost raste, a kod potrošača i investitora preovladavaju pesimizam i pad povjerenja.
Sa padom novih investicija i generalnim smanjenjem troškova, banke postaju sve opreznije i konzervativnije u odobravanju kredita, a kreditna aktivnost postepeno opada.
Ako recesija, izvorno definisana kao blagi pad realnog BDP-a u dva ili više uzastopnih kvartala, potraje i postane intenzivnija, privreda ulazi u fazu depresije i dotiče dno, tj. najniži nivo ekonomske aktivnosti.
Baš u toj fazi, označenoj kao depresija, stvaraju se uslovi za novi uzlet ekonomske aktivnosti, jer velika ponuda radne snage, niske nadnice i generalno niže cijene čine investicije ponovo mogućim zbog rasta njihove profitabilnosti.
Tokom pada ekonomske aktivnosti, monetarna politika često nastoji da kroz smanjenje kamatnih stopa i pozajmljivanje novca javnom sektoru podstakne novi ciklus kreditiranja i potrošnje. Suprotno poslovnom ciklusu, tj. kontraciklično, djeluje i fiskalna politika, koja kroz javnu potrošnju djeluje kao zamjena za potrošnju privatnog sektora.
Postepeno, tražnja generisana iz javnog sektora i investicije privatnog sektora povećavaju ekonomsku aktivnost i ponovo apsorbuju radnu snagu, čime započinje nova faza ekonomske ekspanzije. Poslovni ciklusi se ponavljaju, ali oni nikada nisu potpuno isti, što se vidi i na primjeru poslovnog ciklusa eurozone, koji varira po fazama i njihovom intenzitetu.
Poslovni ciklus u eurozoni, prvi kvartal 1991 – prvi kvartal 2025.
– u % odstupanja od trenda ekonomske aktivnosti –
Izvor: ECB.
Trajanje poslovnih ciklusa, njihova jačina, vrh i dubina zavise od ekonomske strukture i intenziteta vanjskih i unutrašnjih poremećaja u ekonomskoj aktivnosti, a globalizacija, isto kao i deglobalizacija, učinile su poslovne cikluse povezanijim između zemalja, uz finansijske i ostale (npr. COVID) krize koje produbljuju depresiju i čine je dugotrajnijom.
Razumijevanje poslovnog ciklusa izuzetno je važno za svaku odgovornu i profesionalnu ekonomsku politiku; ono pomaže vladama i centralnim bankama da pravovremeno i kontraciklično reaguju, a preduzećima da planiraju svoju poslovnu aktivnost.
Poslovni ciklus je kamen-temeljac makroekonomije, a izvan struke se često opisuje kao neizbježno kretanje ekonomske aktivnosti u obliku sinusoide, mada u praksi to, pretpostavljeno, sinusoidno kretanje uvijek poprima oblik krajnje nepravilne sinusoide.
