Ekonomska politika je vrlo često prisiljena da reaguje na posljedice djelovanja nekih drugih politika, čija krajnja namjera uopšte nije bila stvaranje negativnih ekonomskih efekata, a na kraju su ipak do njih dovele.
Američka spoljna politika se u ratu protiv Irana suočila sa sukobom koji je postao znatno duži, skuplji i ekonomski složeniji od kratkotrajne vojne operacije. Rat je počeo 28. februara 2026. zajedničkim američko-izraelskim napadima na Iran i do sredine septembra traje već više od šest mjeseci.
Iran je svojim asimetričnim odgovorom poremetio ne samo vojne i spoljnopolitičke ciljeve SAD već je, preko energetskog tržišta, prenio posljedice rata i na ekonomsku i monetarnu politiku SAD i Evrope. Poremećaji u Hormuškom moreuzu, napadi na tankere i energetsku infrastrukturu i rast premije rizika na tržištu nafte pretvorili su regionalni rat u globalni ekonomski šok. Međunarodna agencija za energiju ocijenila je da je početni poremećaj bio najveći poremećaj ponude u istoriji svjetskog tržišta nafte.
Rat u Persijskom zalivu i oko njega zato nije jedini uzrok novog inflacionog ciklusa, ali je jedan od ključnih uzroka ponovnog jačanja globalnih inflacionih pritisaka tokom 2026. godine.
Tokom prvog naftnog šoka sedamdesetih godina prošlog vijeka arapske članice OAPEC-a upotrijebile su naftu kao političko sredstvo i uvele embargo SAD i pojedinim drugim državama koje su podržavale Izrael. Embargo je bio praćen smanjenjem proizvodnje, ali je tadašnji naftni šok, kao i današnji, bio rezultat više faktora, a ne samo jedne političke odluke.
Danas takvog formalnog embarga nema, ali nema ni normalnog i potpuno sigurnog prolaza kroz Hormuški moreuz. Prije rata kroz Hormuz je prolazilo oko 20 miliona barela sirove nafte i naftnih derivata dnevno, odnosno približno četvrtina ukupne svjetske pomorske trgovine naftom.
Koordinirano ili ne, dodatni problem pojavio se i na drugoj važnoj pomorskoj arteriji svjetske trgovine energentima, na ulazu u Crveno more. Prema jemenskim vladinim izvorima koje citira Reuters, Huti su 11. septembra preuzeli kontrolu nad ostrvom Perim u moreuzu Bab el Mandeb, jednoj od ključnih tačaka pomorske trgovine između Crvenog mora i Indijskog okeana.
To, dakako, ne znači automatski prekid saobraćaja kroz Bab el Mandeb. Huti tvrde da međunarodna plovidba, osim plovidbe određenih saudijskih brodova, ostaje moguća, ali njihovo približavanje ovom moreuzu povećava rizik za trgovinu naftom, osiguranje tankera i troškove transporta. Sama mogućnost da bi i ovaj trgovački pravac mogao ući u sličan režim poremećaja kao Hormuz predstavlja katalizator novih skokova cijena nafte i gasa.
Na bliskoistočne probleme nadovezala se ovogodišnja ukrajinska strategija takozvanih „dubinskih“ ili „dalekometnih sankcija“, kako ukrajinske vlasti nazivaju udare duboko u ruskoj pozadini, prvenstveno na rafinerije, skladišta i drugu naftnu infrastrukturu.
Ekonomski efekat tih napada potrebno je precizno definisati. Oštećenje ruskih rafinerijskih kapaciteta ne mora automatski značiti jednako smanjenje proizvodnje sirove nafte, ali smanjuje kapacitet prerade i ponudu benzina, dizela i drugih derivata. U kombinaciji sa ruskim ograničenjima izvoza derivata i smanjenjem rafinerijske proizvodnje, to dodatno zateže svjetsko tržište dizela. Reuters procjenjuje da su poremećaji ruske i bliskoistočne prerade od februara smanjili izvoz dizela za približno 1,6 miliona barela dnevno.
U ratu Rusije i Ukrajine SAD nisu direktna zaraćena strana, ali ostaju politički i vojno povezane sa Ukrajinom kroz bezbjednosnu saradnju, sankcije Rusiji i pojedine programe vojne saradnje.
I dio računa ovog rata preko tržišta energije isporučuje se i Americi i Evropi.
To se veoma jasno vidi u američkoj inflaciji. Godišnja CPI inflacija u SAD iznosila je 2,4% u februaru, neposredno prije nego što su se efekti rata počeli prenositi na cijene, da bi u martu porasla na 3,3%, u aprilu na 3,8%, a u maju na 4,2%. Nakon privremenog popuštanja energetskog šoka spustila se na 3,5% u junu i 3,4% u julu i avgustu. Međutim, američke cijene energije u avgustu bile su čak 16,3% više nego godinu ranije, a cijene benzina 27,4% više.
Monetarna politika je već počela reagovati. Evropska centralna banka je 11. juna povećala sve tri ključne kamatne stope za 25 baznih poena, eksplicitno navodeći inflacione pritiske izazvane ratom na Bliskom istoku. Depozitna stopa tada je povećana na 2,25%. ECB je 10. septembra ponovo povećala stope za 25 baznih poena, čime je depozitna stopa od 16. septembra povećana na 2,50%.
Federalne rezerve, nasuprot tome, do sada nisu povećavale kamatnu stopu nakon početka rata. Ciljani raspon federal funds stope uoči današnje, 16. septembra, odluke iznosi 3,50–3,75%. U trenutku ove provjere tržište je sa veoma velikom vjerovatnoćom očekivalo povećanje od 25 baznih poena, što bi ciljani raspon podiglo na 3,75–4,00%. Ako Fed donese takvu odluku, to će biti prvo povećanje kamatnih stopa od 2023. godine.
Tržište nafte u međuvremenu nije prepušteno samo sebi. Članice Međunarodne agencije za energiju su 11. marta dogovorile najveću koordinisanu intervenciju u istoriji IEA i najavile stavljanje 400 miliona barela nafte iz rezervi na tržište. Kada su nacionalni planovi precizirani, ukupni doprinos iznosio je oko 426 miliona barela, od čega su SAD preuzele obavezu da iz Strateških naftnih rezervi stave na raspolaganje 172,2 miliona barela.
Američko Ministarstvo energetike počelo je isporuke 20. marta, a samo u prvoj fazi ugovorena je razmjena 45,2 miliona barela. Dakle, nije riječ o nekoliko potpuno odvojenih američkih intervencija, već prvenstveno o jednoj velikoj koordinisanoj međunarodnoj akciji koja se realizuje kroz više tranši.
Uprkos tome, neizvjesnost nije uklonjena. Danas, 16. septembra, Brent se trgovao oko 108 dolara po barelu, a tržište i dalje pokušava procijeniti koliko nafte može bezbjedno proći kroz Hormuz, koliko Saudijska Arabija može preusmjeriti preko Crvenog mora i Omana i koliko će dodatni poremećaji rafinerija u Rusiji i na Bliskom istoku pogoditi ponudu derivata.
Ekonomska cijena rata zato se ne mjeri samo direktnim vojnim rashodima. Prema procjeni Kongresne kancelarije za budžet koju prenosi Reuters, direktni trošak američkog rata protiv Irana do sredine septembra dostigao je oko 38 milijardi dolara, uz procijenjeni dodatni trošak od oko tri milijarde dolara mjesečno ako se operacije nastave sadašnjim intenzitetom.
SAD i Evropa dio ekonomske cijene sukoba plaćaju kroz skuplju energiju, višu inflaciju, više tržišne prinose i restriktivniju monetarnu politiku. Zemlje neposredno izložene ratu plaćaju još veću cijenu kroz izgubljenu proizvodnju, uništenu infrastrukturu i, prije svega, ljudske živote.
