U subotu, 31. oktobra 2026. godine, na naslovnoj strani beogradske „Politike“ objavljen je članak o raspodjeli budžetskih sredstava izbornim listama prema broju osvojenih poslaničkih mandata. Članak je imao nadnaslov „Zarada“ po osnovu osvojenih mandata, dok su u naslovu istaknuti iznosi od 5,7 miliona evra za Studentsku listu i 4,2 miliona evra za „Ujedinjenu Srbiju“. Naizgled uobičajena novinarska odluka o izboru obračunske valute otvara znatno šire pitanje: zbog čega se dinarska budžetska sredstva Srbije u prvom planu predstavljaju u evrima?
Prema podacima navedenim u članku, na jedan osvojeni mandat dolazi 4.792.041,88 dinara. Za 141 mandat Studentskoj listi pripada 675.677.905,08 dinara, a za 103 mandata listi „Ujedinjena Srbija“ 493.580.313,64 dinara. Isplata je bila vezana za objavljivanje ukupnog izvještaja o rezultatima izbora. Prema zaokruženom kursu od 118 dinara za evro, ovi iznosi odgovaraju približno vrijednostima iz naslova. Zvanični srednji kurs Narodne banke Srbije, formiran 30. oktobra 2026, iznosio je 117,5367 dinara za jedan evro.
U preračunavanju dinarskih iznosa u evre nema ničeg spornog. Ono olakšava poređenje, posebno čitaocima izvan Srbije. Pitanje je nešto drugo: zašto je u naslovu prednost data stranoj valuti, dok je domaća valuta, u kojoj su budžetska sredstva utvrđena, ostala u drugom planu? I sama „Politika“ u tekstu i opisu fotografije navodi dinarske iznose. Prema tome, nije riječ o potpunom potiskivanju dinara iz izvještaja, već o izboru valute koja privlači prvu pažnju čitaoca.
Prema članovima 53. i 54. Zakona o Narodnoj banci Srbije, novčana jedinica Republike Srbije jeste dinar, a novčane obaveze iz poslova između pravnih i fizičkih lica po pravilu se izražavaju i izvršavaju u dinarima, osim kada zakon određuje drugačije. Narodna banka Srbije ima isključivo pravo izdavanja domaće valute. Evro emituje Evrosistem, u čijem je središtu Evropska centralna banka, i on u Srbiji ima status strane valute, bez obzira na široku primjenu deviznih klauzula i devizne štednje.
Pravni položaj dinara, međutim, ne znači da je srpski finansijski sistem potpuno dinarizovan. Veliki dio bankarskih depozita i plasmana i dalje je vezan za strane valute, pretežno evro. Prema pokazateljima NBS, u junu 2026. godine dinarski depoziti činili su 45,5% ukupnih depozita, a dinarski plasmani 40,7% ukupnih plasmana. U decembru 2012. odgovarajuća učešća iznosila su 19,3% i 28,0%. Napredak je očigledan, ali je očigledno i da se dinar, uprkos svom zakonskom statusu, još uvijek takmiči sa evrom kao jedinicom u kojoj se čuvaju i vrednuju finansijska potraživanja i obaveze.
U tom kontekstu izbor evra u naslovu „Politike“ dobija dodatno značenje. Novinski naslov ne određuje pravni status valute, ne mijenja monetarnu politiku i ne predstavlja odricanje Srbije od monetarnog suvereniteta. Ipak, on može odražavati naviku da se veći novčani iznosi najprije zamišljaju u evrima. Takav način predstavljanja vrijednosti može se nazvati valutnim uokviravanjem: izborom obračunske jedinice koja usmjerava pažnju i olakšava određeno tumačenje informacije.
Ovdje, dakle, nije riječ o subliminalnoj poruci u strogom psihološkom smislu (poruka ispod praga ljudske percepcije). Evro je u naslovu jasno vidljiv, a ne sakriven ispod praga svjesnog opažanja. Moguća poruka je implicitna: kada se domaće budžetske obaveze redovno predstavljaju kroz stranu valutu, ona može postati podrazumijevana mjera njihove veličine. Da li takva praksa zaista mijenja stavove čitalaca, ne može se utvrditi iz jednog naslova. Za to bi bila potrebna analiza većeg broja medijskih objava ili istraživanje percepcije javnosti.
Zašto bi redakcija dala prednost evru? Jedno objašnjenje jeste praktičnost. Iznos od nekoliko miliona evra na prvi pogled je pregledniji od iznosa sa devet cifara iskazanog u dinarima. Drugo je širi krug čitalaca: „Politika“, list koji je Vladislav Ribnikar osnovao 1904. godine, odavno prevazilazi granice Srbije, a evro je razumljiva obračunska jedinica i publici u drugim državama regiona. Ne postoji osnov da se redakciji ili autoru pripiše namjera slabljenja uloge dinara u ekonomskom sistemu Srbije.
Ipak, ni argument čitljivosti nije odlučujući. Naslov je mogao glasiti: „Studentskoj listi 675,7 miliona, a ‘Ujedinjenoj Srbiji’ 493,6 miliona dinara“. Time bi informacija ostala kratka i razumljiva, a dinar bi zadržao prvenstvo koje mu pripada u izvještavanju o budžetu Srbije. Iznos u evrima mogao bi se navesti u podnaslovu ili samom tekstu kao dopunska, međunarodno uporediva vrijednost.
Razlika između simboličkog i stvarnog značaja domaće valute naročito dolazi do izražaja u krizama. Tokom pandemije koronavirusa NBS je snizila kamatne stope i bankama obezbjeđivala dodatnu dinarsku i deviznu likvidnost putem repo i svop operacija. Prema podacima NBS, samo od marta do maja 2020. godine na taj je način obezbijeđena dodatna dinarska likvidnost od 41,1 milijarde dinara. Realni BDP Srbije smanjen je 2020. godine za 1,0%, a naredne godine porastao za 7,9%. Monetarne mjere bile su jedan od činilaca stabilizacije, uz fiskalnu podršku i druge okolnosti, ali se iz tih stopa ne može izdvojiti njihov samostalan doprinos rastu.
Bilans NBS dodatno pokazuje zašto je neophodna preciznost pri tumačenju monetarne ekspanzije. Prema statističkoj seriji o aktivi centralne banke, zbir dinarskih potraživanja od države i banaka iznosio je u februaru 0,1% aktive NBS, u aprilu 2021. godine 5,21% ukupne aktive, a u aprilu 2022. godine 7,41%. Repo i svop operacije sa bankama ne treba poistovjećivati sa direktnim kreditiranjem budžeta, ali je evidentno povećane izloženosti NBS prema državi Srbiji. Tokom pandemije Narodna banka Srbije sprovodila je ekspanzivnu monetarnu politiku, između ostalog kupovinom dinarskih državnih obveznica na sekundarnom tržištu i obezbjeđivanjem dodatne likvidnosti bankama putem repo i svop operacija. Samo u aprilu i maju 2020. godine NBS je otkupila državne obveznice u vrijednosti od 97 milijardi dinara, čime je povećala likvidnost bankarskog sektora i posredno podržala finansiranje države. Ove operacije predstavljale su jedan od kanala emisije centralnobankarskog novca.
NBS i Vlada Srbije imaju i izričitu strategiju dinarizacije finansijskog sistema. Njeni osnovni pravci obuhvataju makroekonomsku stabilnost, razvoj dinarskih instrumenata i tržišta te zaštitu od deviznog rizika. U tom okviru postoji razlog da se razmotri i jezik javne komunikacije: nije svejedno da li se domaći budžetski rashodi, plate, štednja i cijene u javnosti primarno iskazuju u dinarima ili se, gotovo po automatizmu, prevode u evre.
Jedno povezano pitanje jeste i nominalna visina deviznog kursa. Krajem oktobra 2026. za jedan evro bilo je potrebno oko 117,54 dinara. Veliki broj dinarskih jedinica za jedan evro može kod dijela javnosti stvarati psihološki utisak da je domaća valuta „slaba“. Ali nominalni nivo kursa sam po sebi ne mjeri snagu privrede, kupovnu moć stanovništva niti uspješnost monetarne politike. Za takve ocjene važni su inflacija, produktivnost, realni devizni kurs, dohodak i drugi pokazatelji.
Kada bi se, na primjer, izvršila denominacija dinara (promjena nominalne vrijednosti novčane jedinice) brisanjem dvije nule, sadašnjih 117,54 dinara za jedan evro postalo bi oko 1,1754 novih dinara. Istovremeno bi se u istom odnosu preračunali plate, cijene, depoziti, dugovi i sve druge nominalne vrijednosti. Sama promjena novčane jedinice ne bi povećala kupovnu moć dinara niti realnu vrijednost srpske ekonomije. Ona bi eventualno mogla promijeniti način na koji građani doživljavaju novčane iznose, ali to je pretpostavka koju treba empirijski provjeriti i uporediti s troškovima takve reforme. Denominacija nije navedena među osnovnim instrumentima postojeće strategije dinarizacije NBS, ali mi je predlažemo.
Osnovno pitanje nije treba li evro ukloniti iz ekonomskih vijesti. Ne treba. Evro je važan za trgovinu, finansiranje i upoređivanje vrijednosti, pa njegovo korišćenje u javnom informisanju može biti sasvim opravdano. Važnije je da izbor evra kao prve mjere ne postane toliko uobičajen da prikrije činjenicu da Srbija ima vlastitu valutu, vlastitu centralnu banku i odgovornost za vlastitu monetarnu stabilnost.
Jedan novinski naslov ne umanjuje monetarni suverenitet Srbije. Ali on otvara opravdano pitanje odnosa između ekonomskih navika društva i ciljeva javne monetarne politike. Ako se dinarizacija smatra poželjnim procesom, onda je dosljedno da i u javnom govoru o domaćim finansijama dinar, gdje god je to prirodno i tačno, ima prvenstvo, a evro služi za dopunsko poređenje. Monetarni suverenitet ne čuva se samo simbolima, nego stabilnom valutom, povjerenjem u nju, ali i njenom stvarnom upotrebom kako u transakcijama, tako i u medijskom prostoru.
Izvori i metodološke napomene
- „Politika“, B. Baković, 31. 10. 2026: https://www.politika.rs/sr/clanak/798343/studentskoj-listi-5-7-miliona-evra-a-ujedinjenoj-srbiji-4-2
- Zakon o Narodnoj banci Srbije, čl. 53, 54. i 62: https://www.paragraf.rs/propisi/zakon_o_narodnoj_banci_srbije.html
- NBS, zvanični srednji kurs formiran 30. 10. 2026: https://webappcenter.nbs.rs/ExchangeRateWebApp/ExchangeRate/CurrentMiddleRate
- NBS, „Dinarizacija“, pokazatelji za jun 2026: https://nbs.rs/sr/ciljevi-i-funkcije/monetarna-politika/dinarizacija/
- NBS, „COVID-19 – odgovor Narodne banke Srbije“, repo i svop operacije: https://nbs.rs/sr/drugi-nivo-navigacije/pres/covid19/index.html
- Republički zavod za statistiku, objavljeni podaci o realnom rastu BDP-a za 2020. i 2021: https://publikacije.stat.gov.rs/G2024/htmlL/G20241272.html
- Bilansna računica: projektna tabela SBMS02.xlsx, list „Eng, Assets“; april 2021. (85.940,134 + 17.988,934) / 1.994.724,126 = 5,21%; april 2022. (85.098,115 + 63.527,755) / 2.006.739,089 = 7,41%. Jedinica: milioni RSD.
